Morus türleri DUTLAR

D utgiller familyasının örnek bitkileridir. Asya, Afrika ve Amerika anakaralarının ılıman bölgeleri ile ülkemizde yaygın şekilde yetişen ve kışın yapraklarını döken Morus cinsi ağaç ya da ağaççık formundaki bitkilerin 10 dolayında türü vardır. Bunlardan bazıları böğürtlene benzeyen lezzetli meyveleri ve ipek- böceklerinin besinini veren yaprakları için; kimi tür ve çeşitleri de özellikle yaprakları nedeniyle hoş görünüşlü olduklarından süs bitkisi alarak yetiştirilir. Burada önce üç önemli dut türünü tanıta-cak, daha sonra süs bitkisi olarak yetiştirilen çeşidinden söz edeceğiz: Dut (sarkan dallı çeşidi) İSTEKLERİ VE ÜRETİMİ Dut, ılıman bölgelerin bitkisidir. Ülkemizin hemen her yerinde yetiştirilebilir. Bol güneşli ortamları sever; kumlu-tınlı ya da tınlı-kum- lu, derin ve nemli topraklarda en iyi gelişmeyi gösterir. Dikildiği yerde taban suyu toprak yüzeyine yakın olmamalıdır. Budamaya elve-rişli olan dutların üretimi, tohumunun (yani olgun dut meyvesinin) ekimiyle elde edilen çöğürlerinin istenen türe aşılanmasıyla ger-çekleştirilir. ÖNEMLİ TÜRLERİ M.alba (Akdut): Kökeni Asya anakarası olan bu tür 10-15 m. kadar boylanabilir. Beyaz renkli meyvelerinden ötürü bitkiye Akdut adı verilmiştir. Geniş bir tacı, çatlak kabuklu gövdesi olan bu ağacın çeşitli biçimlerde, çok loplu ya da lopsuz iri yeşil yaprakları vardır. İkievcikli olan, yani erkek ve dişi çiçekleri ayrı bitkide yer alan dut ağaçlarının ilkbahar sonlarına doğru açan yeşil renkli gösterişsiz çiçeklerinden dişi olanları, yaz mevsiminde olgunlaşan tatlı ve lezzetli meyveler verir. Bu meyveler taze olarak yendiği gibi çeşitli bi-çimlerde besin olarak da tüketilir. M.nigra (Karadut): Kökeni Güneybatı Asya olan bu tür, 12-15 m. kadar boy atabilir. Bitki olarak akduta çok benzeyen ama siyah renkli, ekşimsi tatlı meyveleri nedeniyle Karadut diye adlandırılan bu ağaçların yaprakları daha önceleri ipekböceklerine yedi- rilirdi. Ancak bu uygulama son zamanlarda terk edilmiştir. Karadut meyvelerinin önemli şifalı etkileri de vardır. M.rubra (Mordut): Kökeni Kuzey Amerika’nın doğusu olan bu tür, 21 m. kadar boylanabilir. Gene akdutlara benzeyen bu ağaçlar, mayhoş tatlı ve koyu mor renkli meyveleri için yetiştirilir; meyvelerinin rengi nedeniyle mordut diye adlandırılır. SÜS BİTKİSİ OLARAK DEĞERLENDİRİLMESİ Yukarda tanımları verilen dut türleri özellikle yapraklarının güzelliği ve yoğun gölge sağlaması nedeniyle büyük bahçelerde örnek vurgulama bitkisi ya da yaya yolları boyunca gölge ağacı olarak yetiştirilir; meyveli olduk-ları sürece kuşları bahçeye çeker. Ancak meyveleri döküldüğü yerde bir kirlilik oluşturduğundan bazı kişiler bahçelerine yalnızca erkek dut ağaçları diker. Küçük bahçelerde yukarda tanımlanan akdut türünden elde edilmiş daha kısa boylu, dalları sarkık ve dekoratif nitelikler taşıyan M.alba ‘Pendula’ çeşidi, süs bitkisi olarak yeğlenip dikilmektedir.