Citrus aurarıtium TURUNÇAĞACI

(Diğer adı: Acıportakal ağacı) T urunçgiller (Narenciyeler) familyasının örnek bitkileridir. Tüm Akdeniz Havzası ülkeleri ile Türkiye’de yaygın şekilde yetiştirilen, kışın yapraklarım dökmeyen (hep- yeşil) ve 6 m. kadar boylanabilen bir ağaçtır. Almaşık dizilişli, oval biçimli, derimsi do- kulu ve yüzeyi parlak yeşil yaprakları var- Turunç ağacı (Citrus aurantinum) danların aşılanması gerekir. Bütün bu sayılan işlemler ayrıntılı ve profesyonelce bir uğraşı gerektirdiğinden bizim için doğru olan, güvenilir kişilerin ürettiği sağlıklı ve çeşidi belli fidanları satın almak ve bahçemizde onları uygun yerlere 6-7 m. aralıklarla dikmek olacaktır. dır. İlkbahar mevsiminde tek tek ya da kümeler halinde açan beyaz renkli çiçekleri çok hoş kokuludur. Bu çiçeklerin olgunlaşmasıyla sonbahar sonu ile kış başlarında meydana gelen küre biçimli kabuğu sarı-turun- cu renkli ve içi etli olan meyvesi ekşimsi-acı tatta ve bol suludur. Turunçağaçları aynı familyada bulunan ve aşağıda tanımları kısaca tek tek verilen diğer turunçgil ağaçları için aşı anacı olarak kullanılır. Ayrıca güzel biçimli hepyeşil bir ağaç olduğu; ilkbaharda hoş kokulu çiçeklerini, daha sonra yeşil ve daha da sonra turuncu renkli meyvelerini uzun süreler üzerinde taşıdığı için göze hoş gelen ve sevilen süs bitkisi olarak yetiştirilir. Ege ve Akdeniz bölgemizin kent ve beldelerindeki caddelerde veya evlerin bahçelerinde yaya yolları üzerinde gölge bitkisi olarak değerlendirilir. Büyük saksılar içinde tutularak kap bitkisi olarak da kullanılır. İSTEKLERİ VE ÜRETİMİ Turunçağaçları (ve diğer tüm turunçgiller), sıcak iklimli yörelerin bol güneş gören ortamlarının bitkisidir. Bu ağaçlar için sıcaklığın 0 derecenin altına düşmemesi iyidir. -9 derecenin altına düşen sıcaklıklarda turun- çağaçları donar ve ölür. 45 derece gibi yüksek sıcaklıklara dayanabilirler. Ancak turunç- ağaçlarının dikildikleri yerde soğuk ve sıcak rüzgârlara karşı rüzgârkesen kurulması çok yararlı olur. Turunçağaçları, suyu iyi akıntılı (süzek), derin ve organik madde açısından zengin (bitek) toprakları sever; en iyi sonucu, kumlu-tınlı ya da killi-tınlı topraklarda verir. Turunçağaçları kesinlikle ağır topraklarda yetiştirilmemeli, dikildiği toprakta taban suyu yüksekliği 1,5 m. veya daha altında olmalıdır. Aksi takdirde ağacın su içinde kalan kökleri havasızlıktan çürür ve ağaçlar kurur. Toprağın pH’ının da 5,5-6 arasında olması gerekir. Turunçağaçlarının toprağı yılda dört kez ve yüzlek olarak yani, yüzeyden 10-15 cm. alta kadar derinlikte kazılıp havalandırılmalı ve yabani otları temizlenmeli; bu sırada bitkiye çiftlik (ahır) gübresi ya da kompoze ticari gübre verilmelidir. Bu ağaçlar yazın düzenli olarak sulanmak, bu türden ağaçlardan anlayan kişiler tarafından gerekli budamaları yapılmalıdır. Turunçağaçlarının üretimi tohumlarıyla, diğer turunçgillerin üretimi ise yukarda değinildiği gibi turunçağacı anacına aşılama yoluyla gerçekleştirilir. DİĞER TURUNÇGİL TÜRLERİ C.paradisi (Greyfurt=Altıntop=Kızmemesi): Kökeni Karayipler denizindeki Jamaika adasıdır. Yurdumuzda Ege ve Akdeniz bölgelerimizin kıyı şeridinde yaygın biçimde yetişti-rilir ve 4-6 m. kadar boylanabilir. Yaprak ve çiçek tanımları, yukarda verilen turunçağacı- na oldukça benzeyen greyfurt ya da üreticinin deyişiyle Altıntop ağacının meyvesi üstten basık yuvarlak biçimli, bol sulu eti sarı, kırmızı ya da pembe renkli olup tadı acımsıdır. Bu meyve genellikle yenilerek değil, sıkılıp tatlandırılıp suyu içilerek tüketilir. C.limonum (Limon): Kökeni Hindistan ile Uzakdoğu olan ve ülkemizde iklimi elverişli olan yörelerde yaygın biçimde yetiştirilen bir ağaçtır. 3-6 m. kadar boylanabilen limon Limon (saksıda) ağacının yaprak ve çiçekleri, küçük farklarla turunçağacınınkine benzer. Ancak, bazı “yediveren” çeşitleri yıl boyunca çiçek açmayı ve meyve vermeyi sürdürür. Limon meyvesi, dışı açık sarı renkli kabuklu, yumurta biçimli, bir ucu sivri; içi bol sulu etli ve ekşi tattadır. Genellikle öylece yenilmeyen bu meyvenin suyu birçok alanda değerlendirilir. C.nobilis=C.reticulate=C.deliciosa(Mandali- na=Mandarin): Çin ya da Laos kökenli olduğu sanılan bu ağaç türü, ülkemizde iklimi elverişli olan yörelerde yaygın biçimde yetişti-rilir. 5-8 m. kadar boylanabilir. Yaprak ve çiçekleri Turunçağacınınkine oldukça benzer. Çeşitlerine göre sonbahar başlarından kış başlarına kadar olgunlaşan meyveleri, öteki turunçgillerinkinden daha ufakça, kabuk rengi daha koyu turuncu, biçimi alttan basık yuvarlak; eti daha bol sulu, çok hoş kokulu ve lezzetlidir. Genellikle yenilerek tüketilir. C.sinensis (Portakal): Kökeni Himalayalar’ın güneyinden Çin’e kadar uzayan bölgelerdir. Ülkemizde de iklimi elverişli yerlerde yetiştirilen portakal ağaçlan, 10 m. kadar yükselen boyuyla en uzun boylu ve üstelik en faz-la yaşayan turunçgil türüdür. Yaprak ve çiçekleri turunçağacınınkine benzeyen portakal ağaçları, küre ya da hafif silindir biçimli, kabuğu turuncu renkli, eti bol sulu ve lezzetli meyveleri çeşitlerine göre sonba-harın başından kış sonlarına kadar ve hatta bazı geççi çeşitleri ilkbaharda olgunlaşır. Meyvesi birçok kullanım alanında sevilerek tüketilir. C.bergemia (Bergamot): 1700’lü yılların başlarından beri İtalya’da bilinen bir Turunçgil melezidir. Turunçağacı ile limondan insan eliyle türetilmiştir. Yaprak ve çiçekleri tu- runçağacınınkilere oldukça benzer. Yuvarlak ve açık sarı renkli meyvesi yenilmez. Ama çok esanslı ve özel kokulu meyve kabuğu, reçel yapımında ve diğer ticari amaçlarla kullanılır. C. japonica fortunella margarita (Kumkuat): Japonya ve Çin kökenlidir. Son yıllarda ülkemizde de yetiştirilmeye başlanmış olan kum- kuatlar 2,5-3,5 m. kadar boylanabilen ağaççıklardır. Portakala benzeyen küçük meyveleri vardır. Bu meyveleri için ama daha çok kaplar (saksılar) içinde süs bitkisi olarak ye-tiştirilmektedir. C. medica (Ağaçkavunu): Akdeniz Havzası ile Batı Hint adalarında yetiştirilen bir Turunçgil türüdür. 3,5 m. kadar boylanabilir. Dalları düzensiz, yaygın ve dikenlidir. Açık yeşil renkli, geniş oval biçimli yapraklarının kenarları ince dişlidir. Çiçekleri krem beyaz olan ağaçlar tatlı ağaçkavunu, dışı mor ve içi beyaz renkli çiçek açan ağaçlar ekşi ağaçkavunu verirler. Bu meyve 12-15 cm. uzunlukta yumurta biçimli ve kabuğu yumurta sarısı renginde olur. İçi beyaz etlidir. Meyve olarak yenilmez. Kabuğu, tuzlu suda dinlendirilip şeker emdirilerek reçel ve şekerleme yapımında kullanılır